Ενώ η θεωρία του Freud εστιάζει στις ψυχοσεξουαλικές πτυχές της ανάπτυξης, οι πολυπολιτισμικές επιρροές που δέχτηκε ο Erikson τον βοηθούν να διευρύνει την ψυχαναλυτική θεωρία. Πέρασε πολύ χρόνο μελετώντας τη ζωή των Σιου της Νότιας Ντακότα και των Γιούροκ της Βόρειας Καλιφόρνιας. Χρησιμοποίησε τη γνώση που κέρδισε από αυτές τις πολιτιστικές, περιβαλλοντικές και κοινωνικές επιρροές για να αναπτύξει περαιτέρω την ψυχαναλυτική θεωρία. Συνέβαλε, επίσης, στην κατανόηση της προσωπικότητας, όπως αυτή αναπτύσσεται και διαμορφώνεται κατά τη διάρκεια της ζωής. Ο Erikson είναι πιο γνωστός για τα στάδια ψυχοκοινωνικής ανάπτυξης που διατύπωσε, και πιο συγκεκριμένα για την κρίση ταυτότητας.

Η ψυχοκοινωνική ανάπτυξη.

Η θεωρία του Erikson είναι μια από τις πιο γνωστές θεωρίες προσωπικότητας. Όπως και ο Freud, ο Erikson θεώρησε ότι η προσωπικότητα αναπτύσσεται σε μία σειρά σταδίων. Αντίθετα όμως με τη θεωρία των ψυχοσεξουαλικών σταδίων, ο Erikson περιγράφει τον αντίκτυπο της κοινωνικής εμπειρίας κατά τη διάρκεια ολόκληρης της ζωής. Ένα από τα κύρια στοιχεία της θεωρίας του Erikson είναι η ανάπτυξη της ταυτότητας του εγώ. Η ταυτότητα του εγώ είναι η συνειδητή αίσθηση του εαυτού, την οποία αναπτύσσουμε μέσω της κοινωνικής αλληλεπίδρασης. Σύμφωνα με Erikson, η ταυτότητα του εγώ μας αλλάζει συνεχώς λόγω της νέας εμπειρίας και των πληροφοριών που αποκτάμε στις καθημερινές αλληλεπιδράσεις μας με άλλους. Εκτός από την ταυτότητα του εγώ, ο Erikson, επίσης, θεώρησε ότι η αντίληψη της ικανότητάς μας παρακινεί τις συμπεριφορές και τις ενέργειές μας. Στη θεωρία του Erikson, σε κάθε στάδιο το άτομο ενδιαφέρεται να γίνει ικανό σε έναν τομέα της ζωής του. Αν το στάδιο αντιμετωπίζεται καλά, το πρόσωπο θα αισθανθεί μια αίσθηση κυριαρχίας (mastery). Αν το στάδιο δεν ρυθμιστεί σωστά, το άτομο θα βγει με μια αίσθηση ανεπάρκειας. Ο Erikson διαπιστώνει ότι οι άνθρωποι, σε κάθε στάδιο, βιώνουν μια σύγκρουση που αποτελεί μια κρίσιμη καμπή στην ανάπτυξή του (ψυχολογική κρίση). Κατά την άποψη του Erikson, αυτές οι συγκρούσεις είναι κεντροθετημένες είτε στην ανάπτυξη μιας ψυχολογικής ποιότητας είτε στην αποτυχία να αναπτυχθεί αυτή η ποιότητα. Κατά τη διάρκεια αυτών των χρόνων, η δυνατότητα για την προσωπική ανάπτυξη ή για την αποτυχία είναι το ίδιο υψηλή.

Η κρίση ταυτότητας.

Είστε αβέβαιοι για το ρόλο σας στη ζωή; Αισθάνεστε ότι δεν ξέρετε «τον πραγματικό εαυτό σας»; Αν απαντάτε ναι στις ερωτήσεις αυτές, μπορεί να βιώνετε μια κρίση ταυτότητας. Ο θεωρητικός Erikson έπλασε την κρίση ταυτότητας και θεώρησε ότι ήταν μία από τις σημαντικότερες συγκρούσεις που αντιμετωπίζουν οι άνθρωποι στην ανάπτυξη.

Σύμφωνα με τον Erikson, η κρίση ταυτότητας είναι μια περίοδος εντατικής ανάλυσης και εξερεύνησης των διαφορετικών τρόπων να κοιτάξεις τον εαυτό σου. Το ενδιαφέρον του Erikson για την ταυτότητα, όπως είπαμε, άρχισε στην παιδική ηλικία του. Με καταγωγή εβραϊκή, ο Erikson είχε εμφάνιση πολύ Σκανδιναβική και έτσι θεώρησε ότι δεν ανήκε σε καμία από τις δύο ομάδες. Αργότερα, στην Αμερική, οι μελέτες του πάνω στη ζωή των ινδιάνων τον βοήθησαν να σχηματοποιήσει τις ιδέες του τόσο για την ανάπτυξη της ταυτότητας όσο και για την κρίση ταυτότητας.

Ο Erikson περιγράφει την ταυτότητα ως υποκειμενική αίσθηση και ως παρατηρήσιμη ποιότητα της προσωπικής ομοιότητας και συνοχής, η οποία ταιριάζει με μια ορισμένη αντίληψη της ομοιότητας και συνοχής μιας κοινής παγκόσμιας εικόνας.

Ως ποιότητα της ασυνείδητης ζωής, αυτό μπορεί να είναι εμφανέστατο σε ένα νεαρό άτομο που έχει βρει τον εαυτό του όπως ακριβώς βρήκε και τον τρόπο κοινής διαβίωσης με άλλους. Στον έφηβο βλέπουμε να προκύπτει μια μοναδική ενοποίηση αυτού που δίνεται αμετάκλητα -δηλαδή ο σωματότυπος και η ιδιοσυγκρασία, η χαρισματικότητα και η ευπάθεια, τα παιδικά πρότυπα και τα επίκτητα ιδανικά- με τις ανοικτές επιλογές που του παρέχονται σε διαθέσιμους ρόλους, τις επαγγελματικές δυνατότητες, τα επιτεύγματά του, τις συναντήσεις με μέντορες, τις φιλίες του και τις πρώτες σεξουαλικές συγκρούσεις. (Erikson, 1970.)

Έρευνες για την ταυτότητα.

Η εμφάνιση της κρίσης ταυτότητας εμφανίζεται κατά τη διάρκεια της εφηβείας, όταν οι έφηβοι παλεύουν μεταξύ συναισθημάτων ταυτότητας και σύγχυσης ρόλων. Ο James Marcia έχει επεκτείνει την αρχική θεωρία του Erikson. Σύμφωνα με τον Marcia, η ισορροπία μεταξύ της ταυτότητας και της σύγχυσης βρίσκεται στην ανάληψη μιας δέσμευσης για μια ταυτότητα. Ο Marcia ανέπτυξε τέσσερις διαφορετικές θέσεις (statuses) ταυτότητας που προκύπτουν από την ανάλυση τριών διαφορετικών παραγόντων: α) του επαγγελματικού ρόλου, β) των πεποιθήσεων και αξιών και γ) της σεξουαλικότητας.

Το επίτευγμα της ταυτότητας εμφανίζεται όταν περάσει ένα άτομο από μια εξερεύνηση των διαφορετικών ταυτοτήτων και έχει αναλάβει δέσμευση για μία. Η ανάπαυλα (moratorium) είναι η θέση ενός προσώπου που έχει ενεργά εμπλακεί στη διερεύνηση διαφορετικών ταυτοτήτων, αλλά δεν έχει αναλάβει μια υποχρέωση. Η θέση αποκλεισμού είναι όταν ένα πρόσωπο έχει αναλάβει μια υποχρέωση χωρίς να προσπαθήσει προηγουμένως να κάνει οποιαδήποτε διερεύνηση. Η διάχυση ταυτότητας εμφανίζεται όταν δεν υπάρχει ούτε κρίση ταυτότητας ούτε υποχρέωση.

Οι ερευνητές έχουν διαπιστώσει ότι εκείνοι που έχουν αναλάβει μια ισχυρή δέσμευση για μια ταυτότητα τείνουν να είναι ευτυχέστεροι και υγιέστεροι από εκείνους που δεν έχουν. Εκείνοι που βρίσκονται σε κατάσταση διάχυσης της ταυτότητας, τείνουν να αισθάνονται ότι δεν έχουν βρει μια θέση στον κόσμο και δεν έχουν μια αίσθηση ταυτότητας. Στο σημερινό γρήγορα μεταβαλλόμενο κόσμο, οι κρίσεις ταυτότητας είναι πιο κοινές απ’ ό,τι την εποχή του Erikson. Το να ερευνήσεις τις διαφορετικές πτυχές σου στους διαφορετικούς τομείς της ζωής, συμπεριλαμβανομένου του ρόλου σου στην εργασία, μέσα στην οικογένεια και στις ρομαντικές σχέσεις σου, μπορεί να βοηθήσει να ενισχυθεί η προσωπική ταυτότητά σου.